Mustaqil ijod

Ijod

Ijod (arabcha yaratish, kashf etish, vujudga keltirish) – badiiy, ilmiy, amaliy asar yoki moddiy boylikni yaratish, vujudga keltirish. Ijod, mohiyatan, yaratuvchilik faoliyati bo‘lib, inson ma’yanaviyatining amaldagi ko‘rinishini ifoda etadi. Ijod inson faoliyatining shunday o‘ziga xos turiki, bunda his-tuyg‘u, bilim va tafakkur uyg‘unligi asosida moddiy yoki ma’naviy boylik yaratiladi. Bu jarayonda inson ilm-fan va ijod olamida shu paytga qadar ma’lum bo‘lmagan qonunlarni kashf etishi, yangi usul yoki qoida, andoza yoki model ixtiro qilishi, original ilmiy, badiiy asar yaratishi mumkin. Ijod badiiy tafakkur bilan bog‘liq bo‘lsa – badiiy ijod, ilmiy tafakkurga oid bo‘lsa – ilmiy ijod, texnik faoliyat bilan bog‘liq bo‘lsa – texnik ijod deb ataladi. Yaratuvchanlik faoliyatining samarasi, ya’ni insonning badiiy, ilmiy, texnik tafakkuri mahsuli bo‘lgan ilmiy va badiiy asarlar, ishlanmalar, ratsionalizatorlik ishlari ham ijod deyiladi. Ijod murakkab ruhiy jarayon bo‘lib, unda shaxs ruhiyatining barcha qatlamlari ishtirok etadi. Ijod – mehnatning yuksak shakli bo‘lib, insonlar ehtiyojini qondiradigan va ijtimoiy foyda keltiradigan mehnatdir. Ijod erkinligi – inson huquq va erkinliklarining ajralmas bir qismidir. U olim yoki ijodkorning xohlagan mavzu va shaklda ijodiy asar yaratishini, uni OAV, shuningdek, teatr, kino san’ati asarlari ko‘rinishida ommaga yetkazish imkoniyatini nazarda tutadi. Muayyan xalq yoki millat tomonidan yaratilib, asrlar davomida avloddan avlodga o‘tib, sayqallanib boradigan she’riy va nasriy asarlar, maqol hamda matallar, hikmatli so‘zu iboralar, xattotlik, raqs, musiqa, kulolchilik, me’morchilik, naqqoshlik, zardo‘zlik san’ati namunalari xalq ijodi degan umumiy nom bilan yuritiladi.

 

Mustaqil ijod

Mustaqil ijod – erkin fikrlash va ijodkorlik tamoyili ustuvor bo‘lgan tafakkur shakli. "Tafakkur" arabcha "fikr" so‘zidan yasalgan bo‘lib, o‘ylash, fikr-mulohaza yuritish degan ma’nolarni bildiradi. Ijodiy tafakkur esa voqea-hodisalarni qiyoslash, taqqoslash, tahlil etish asosida fikrni rivojlantirish, uning yangi-yangi qirralarini ochish, shu tariqa bilim va tasavvur dunyosini boyitib borishni anglatadi. Ijodiy tafakkur – insonga xos eng muhim xususiyatlardan biridir. Bu xususiyatdan mahrum bo‘lgan inson bamisoli hamma ishni ko‘r-ko‘rona bajaradigan qulga aylanib qoladi. Ijodiy tafakkur sohibi o‘z mustaqil fikriga ega bo‘ladi. U hayotga, odamlarga erkin munosabatda bo‘lib, har qanday voqea-hodisa yuzasidan o‘z fikrini erkin ifoda qila oladi. Ijodiy tafakkur – jamiyatni ma’naviy yangilash, odamlarning ongu tafakkurini yuksaltirish, ezgu g‘oyalar tantanasini ta’minlashning muhim shartidir. Shuning uchun hozirgi vaqtda mamlakatimizda huquqiy demokratik jamiyat qurish jarayonida ijodiy tafakkur rivojiga alohida e’tibor berilmoqda. Mutafakkir so‘zining o‘zagi ham fikrdir. Lekin fikr yuritish qobiliyatiga ega bo‘lgan odamlarning hammasini ham mutafakkir deb bo‘lmaydi. Yuksak, teran va qudratli tafakkur sohibi, milliy va umumbashariy qadriyatlar rivojiga beqiyos hissa qo‘shgan buyuk ijodkorlar, alloma va aziz-avliyolar mutafakkir deb atashga munosibdir.

Sinfdan tashqari musiqiy tarbiyaning asosiy maqsadi, o'quvchilarni, iloji boricha, ko'proq ommaviy va to'garak ishlariga jalb etib, ularni dunyoqarashini har tomonlama rivojlantirish, badiiy didini o'stirish, tabiatga, Ona vatanga bo'lgan mehr-muhabbatini oshirish va mustaqil ijod qilishidir. Mazkur maqsadni amalga oshirishda maktablarda musiqa darslaridan tashqari, ommaviy va to'garak ishlari olib boriladi. Sinfdan tashqari musiqa tarbiyasini ikkita shakli mavjud;

1. Musiqa tarbiyasining ommaviy shakli

2. Musiqa tarbiyasining to'garak shakli

Sinfdan tashqari musiqa tarbiyasining ommaviy shaklida bolalarni musiqiy o'quvini tekshiruvdan o'tkazmay, yalpi tarzda jalb etishni taqozo etadi. Bularga, qo'shiq bayramlari, «Musiqa haftaligi», «0'zbekiston vatanim manim», «Ilhom chashmalari» ko'rik tanlovlaridan; ijodiy uchrashuvlar, teatr va konsertlarga sayohat, «Alifbe» bayramlariga, shoir va bastakorlar bilan uchrashuvlar kiradi va o’quvchilar uchun mustaqil ijod qilish manbayi ochiladi. Ammo, bularning har biriga bolalarni yoshi, qiziqishiga qarab, oldindan tayyorlab borilishi kerak. Bu tadbirlarni har birini yuksak badiiy did bilan tashkil etib, amalga oshirish, chinakam badiiy-musiqiy bayram ruhini kasb etish lozim. Sinfdan tashqari musiqiy tarbiya ishlari maktabning turli to'garaklar - xor, cholg'u ijrochiligi, yakka qo'shiqchilik, turli ansamblarni tashkil qilish shakllarida amalga oshirilmoqda. Cholg 'uchilik to 'garaklari O'zbek xalq musiqasi hamda milliy musiqamizni anglashdagi eng muhim vositalardan biri o'zbek cholg'ular bo'lib, «cholg'uchilik» to'garaklari ushbu vazifani bajarishda yoshlarni to'g'ri yo'naltiruvchi omillardan biri sanaladi. Yakka cholg'u ijrochiligi to'garaklari musiqani o'rganishga intilayotgan bolalarga bilim olish imkoniyatini beradi. Maktab to'garagiga yoshi va musiqa tayyorgarligi saviyasidan qat'iy nazar, xohlagan bola kelishi mumkin va bu maktab musiqa hayotining barcha shakllarining samaradorligini ko'tarishiga ko'maklashadi.

 

Umumiy ta’lim maktabi o’quvchilarini professional musiqa faoliyatiga tayyorlashni o’z oldiga maqsad qilib qo’ymaydi. Biroq musiqani tushunish, uni idrok qilish va undan ta’sirlanish qobiliyati har bir o’quvchiga, u kelajakda professional musiqachi bo’ladimi yoki musiqa madaniyatining g’oyat xilma - xil musiqaviy estetik faoliyatining asosiy bilimlariga, ko’nikma va malakalariga ega bo’lgan yaxshi tayyorlangan tinglovchi bo’lib qoladimi, bundan katьiy nazar xos bo’lmogi kerak.

Yosh avlodni mustaqil va ijodiy fikrlashga o’rgatish istiklol davri uzbek pedagogikasining eng dolzarb vazifalaridan biridir. Shunga monand tarzda ta’lim oluvchi o’quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlashga o’rgatishning yangi va samarali yullarini izlab topish fakat o’qitish metodikasi soxasi taraqqiyoti uchun emas, balki barkamol shaxs tarbiyasini amalga oshirishda xam muxim axamiyatga ega.

Xozirga qadar yaratilgan ilmiy adabiyotlarda musiqiy bilim oluvchi o’quvchilarning mustaqil va ijodiy fikrlashga o’rgatish borasida garchi yul - yulakay bo’lsada, turlicha qarashlar mavjud. Masalan, ba’zi bir olimlarning fikricha, ijodiy fikrlash malakasini shakllantirish uchun o’quvchilarning bilimini anglab o’tish imkoniyatlarini rivojlantirib turli ilmiy axborotlardan to’g’ri xulosa chiqarib olishga o’rgatish jarayoni muhim xisoblanadi. Mazkur nazariy karashning ahamiyatli tomoni shundaki, undan barcha turdagi musiqiy mashg’ulotlardan foydalanish mumkin.

Musiqiy ta’limning taniqli metodistlari fikricha, avval o’quvchilarga tinglash uchun repertuar tanlash, muayyan musiqiy asarni ajratib olish, ajratib olingan asarni namunali ijrosi namoyish etilishi tavsiya kilinadi. Birok olimlar o’quvchi ijrosi namunadagi ijro bilan kiyoslanib o’quvchiga zarur maslaxatlar berilishi lozimligini e’tibordan chetda koldirishgan. Bizningcha, tanlangan repertuardagi musiqiy asar o’quvchi tomonidan ijro etilganda asarning xar bo’limi namunaviy ijro bilan bosqichma - bosqich kiyoslanib borishi lozim. Shundagina o’quvchi o‘zining kamchiliklarini tez ilg’ab oladi.

Mutaxassislarning fikricha, musiqa savodi darslarida o’quvchilarni tasavvur va tafakkur qilishlari uchun o’qitishning ikki asosiy yunalishi mavjud. Ular besh chiziqli notada ko‘p ishlatiladigan shartli musiqa belgilarini puxta uzlashtirish, melodiya, ritm, interval, akkordlar milliy musiqaning asosiy shakli, dirijyorlik malakasini shakllantirish. Mutaxassis tomonidan aloxida kursatilgan belgilar musiqiy ta’lim uchun umumiy xarakterga ega. Bundan tashqari mutaxassis ta’kidlagan “Tasavvur va tafakkur, hyol” ning shakllanishi degan ran. To’gri, tadqiqotchi tomonidan qayd etilgan milliy musiqaning o’ziga xos tomonlarini tushuntrish va musiqa tinglashda asarni tulik eshittirishdan tashkari uni kismlarga bo’lib takrorlash, musiqa savodi, qo’shiq  kuylaganda xamda musiqa tinglashni uzviy boglikligini ta’minlash o’quvchilarga, ijodiy musiqiy tafakkur yurita olish ko’nikmalarini shakllantirishga xzmat kilishi mumkin. Birok, bu jarayonda ham turlicha aniq metodik yondoshuvlar va tavsiyalarni ishlab chikish talab etiladi.

Darslar jarayonida o’quvchilarni mustaqil fikrlash va ijodkorlik xususiyatlarini shakllantirish.

Musiqa darslarida o’quvchidlarni mustaqil va ijodiy fikrlashga o’rgatishning eng kulay usullaridan biri musiqa mashgulotlarida ijro va kiyoslash metodidan foydalanish bo’lib, u kuyidangicha amalga oshiriladi. Buning uchun musiqa o’qituvchisi musiqa darlarini o’quvchi tarbiyasiga ta’sirini xisobga olgan xolda shartli ravishda guruxlarga ajratishi zarur. Musiqa darslarini guruxlashtiruvda o’quvchilarning muksika faniga munosabati inobatga olinishi shart. Mana shu nuktai nazardan yondoshilsa, darsning tarkibiy kismi: musiqa tinglash, keyin musiqa savodxonligi xamda ijro takkoslashdan borat bo’ladi. Ayniqsa, darsning uchinchi - ijro va kiyoslash boskichida o’quvchi yoki o’qituvchining utilgan mavzu yuzasidan bilimlari tekshiriladi.

Ijro o’quvchi tomonidan amalga oshiriladi. O’quvchi ijrosi namundagi ijro bilan takkoslanib ta’kidma - ta’kid uning yutuk va kamchiliklari taxlil kilinmog’i zarur. Musiqa ta’limiga bu usulda yondoshish bilim oluvchini uz ustida mustaqil ishlashga, musiqiy asar ijrosiga ijodiy yondoshishiga undaydi.

Tajribalar shuni kursatadiki, musiqiy ta’lim doirasidagi bilimlarni xamma o’quvchi bir xilda uzlashtira olmaydi. Chunki ularning musiqiy asarni anglash, musiqiy janrlarga munosabati turlicha. Mana shu jщatlarni xisobga olgan xolda yuqoridagi ijro va kiyoslash metodidan foydalanishgan oldin ta’lim oluvchilarni xam muayyoyan guruxlarga ajratish ya’ni tabakalashtirish lozim.

O’quvchilar bilan yakka xolda mashgulotlar olib borishda yukorida tavchiya etilgan ijro va kiyoslash metodi muxim axasmiyat kasb etadi. CHunki bunday mashgulotlarda yakka xolda ishtirok etuvchi o’quvchini uning maxoratidan, uzlashtirishning darajasidan kat’iy nazar o’qituvchi uziga ruxan ergashtirish, uzining professional ijrosi bilan avvalo, uni koyil koldirish xam ta’limiy, xam tarbiyaviy axamiyatga egadir.

Xozirda kun o’quv talabi o’quvchilarga ta’lim berishda: “Men o’rgataman, sen o’rgan” kabilidagi eski usullardan voz kechishni taqozo etmoqda. Endi o’quvchi dare jarayonida shunchaki tinglovchi emas, balki faol ishtirokchiga aylanishi lozim. Ma’lumki, “O’zbekiston Respublikasi madhiyasi” ni tinglash va kuylash umumiy o’rta ta’lim maktablarining barrcha sinflari dasturiga kiritilgan. Ayniqsa, yuqori sinf o’quvchilaridan Davlatimiz madxiyasini makammal va bekami ko’st kuylab bera olishlari talab etiladi. Mavzun puxta uzlashtirish maqsadida, biz dastlab, VII sinf o’quvchilari bilan shu borada suxbat o’tkazdik. Suxbat asnosidagi savollar o’quvchilar e’tiboriga xavola etildi. Savollar: Davlat madxiyasi boshka ishlanimasi bilan farq qiladi? Uni qay darajada ijro etishadi? Madxiyamiz kuylanganda biz kanday tuygularni xis etamiz?

O’quvchilar savollarga javob berishda imkon boricha uz fikr tushunchalarini to’la ifodalashga xarakat xiladilar. Bu jarayonda barcha o’quvchilar xatnashishlari lozim. Aks xolda, 2-3 o’quvchi faollik ko’rsatib, xolganlari uzini kamsitilgandek xis xilishi mumkin. Ushbu shubxada o’qituvchi bevosita ishtirok etmasada, u suxbat ma’rosimini boshxarib boruvchi mas’ul xisoblanadi. O’quvchilar berilayotgan axborotlarni o’qituvchidan emas, balki uz sinfdoshlaridan oladilar, bu esa ularni yanada faollik ko’rsatishga undaydi

Javoblar: Davlat madxiyasi bu oddiy qo’shiq emas, balki u davlatimizning belgisidir. Konstituttsiyamizda Uzbekiston Respublikamizning ramzlari berilgan, bo’lar; bayroq, gerb, madxiya va pul birligi (valyuta) dir. Ularning xar biri davlatimizning mustaqilligini belgilab beruvchi ramzlardir.

Madxiyamiz - Rspublikamizning musixiy ifodasi. Xar bir davlatning o’z madhiyasi bor. Davlat raxbarlarining uchrashuvlarida o’sha mamlakatlarning madxiyalari ijro etiladi. Turli majlislar, musobaxalar, bayramlar, kurik - konkurslar xam madxiyamiz bilan ochiladi.

Madxiyamizda Uzbekistonimizning nomi uluglanadi. Yurtimizning tabiati, xalqi, millatlararo totuvlik, Ona Vatanimizga bo’lgan sadoqatimiz, mexrimiz xaqida kuylanadi.

Ona Vatanimizni jondan sevishimiz belgisi sifatida, uning xurmatini uluglashimizni neamoyon etishimiz madxiyamizni urnimizdan turib, ung kulimizni chap kuksimizga kuyib kuylaymiz. Shu asnoda, kalbimizda ulug’vor, mustaqil davlatimiz borligidan faxr tuygusi paydo bo’ladi. Madxiya kuylash jarayonida dinamik tuslardan foydalanish uni yanada ifodali kilib kuylashga imkon beradi. Dastlab dinamik belgilardoskaga zib chiqiladi. Yoki ko’rgazmali kurol vositasida kursatilib, ularning xar biri kanday tusni ifodalashi xakida fikr almashinadi. Shundan so’ng, bu belgilardan amaliyotda foydalanish ustida ish olib boriladi.

O’quvchilar bu belgilarning nimani ifolashi xususida batafsil, kiynalmasdan suzlab bera oladilar. Chunki, oldingi darslarda bular xaqida o’quvchilarga atroflicha tushuncha1 berib utilgan. Madxiyaning xar bir qatori kuylanganda uning qaysi dinamik tusda ijro etish lozimligi borasida fikr yuritiladi. O’quvchilar uni uzlarl mustaqil ravishda belgilab oladilar, o’qituvchi esa javoblarning qay darajada tugri ekanligiga baxo berib boradi va shu qatorni kayta kuylaganda belgilangan dinamik tusga xos jarangdorlikka ularning e’tiborini qaratadi. O’quvchilar shu tariqa ma’lum bilimlarni aqliy idrok eta boshlaydilar.

U mumiy o’rta ta’lim maktablarining “Musiqa madaniyati” darslariga kiritilgan kuylash uchun muljallangan asarlarning aksariyat kungilliligi kuplet shaklida yozilgan bo’lib, ularni kuylayotganda o’quvchilarning ijodkorlik xususiyatlarini xisobga olish muhim axamiyatga ega. Ushbu muloxazalarimizdan kelib chikkan xolda, kuyidagi tavsiyalarga diqqatni qaratish o’rinlidir.

O’quvchilarda kushщ o’rganish jarayonida, mustaqillik xususiyatlarini shakllantirish uchun asarning she’riy matnini suxbat yuli bilan taxlil kilish lozim va bunda o’quvchilarning faol ishtirok etishiga erishish maksadga muvofщdir.

Asarga xos dinamik tuslarni tanlash vazifasisni xam o’quvchilarning mustaqil fikrlari asosida amalga oshiriladi.

O’quvchilarning ijodkorlik xususiyatlarini shakllantirish uchun boshlovchi kuplet va nakoratni mukammal o’rganish, kolgan kupletlarni esa, o’quvchilarning uzlari topib, kuylashlariga imkon berish joizdir.

Mazkur usullardan kuylash uchun muljallangan barcha asarlarni o’rganish jarayonida imkon kadar foydalanish mumkin.

Musiqa asarining mazmunini tushunish tinglovchining umumiy madaniyatiga, shuningdek uning maxsus tayyorgarlikka egaligidek uning maxsus tayyorgarlik uz navbatida tinglovchi e’tiborining faollik darajasiga ta’sir kursatadi. Shu narsa yaxshi ma’lumki, musiqadan tayyorgarligi bo’lgan tinglovchilarning idrokibayrox bo’ladi. Musiqani tushunadigan o’quvchining musiqa asarlariga kizikish doirasi modaning ta’siriga kamrok beriladi, badiiy didning yuksak darajasi bilan ajralib turadi. Musiqa shaklining uzitga xos tomonini, mazmunini, musiqaning rivojlanish, tarixini tushunish asosida, tinglovchi sifatida katta tajribaga ega bo’lish, musiqaviy - ijodiy faoliyat soxdsida rivojlangan kunikma va malakalarga ega bo’lish asosidagina musiqa asarini tulakonli idrok kilish mumkin.

Musiqaviy ijodiy kobiliyatlarni rivojlantirish va boyitish, musiqani idrok etish malakalarini shakllantirish, musiqa san’atiga kizikish bilan karash, o’quvchilarning badiiy xavaskorligi puxta uylangan va izchil tizim buyicha amalga oshirilmog’i kerak.

O’quvchilarning izlanish malakalarini ustirishda ijodkorlik faoliyati

Yosh avlodni ijodiy fikrlashga o’rgatishga yangi va samarali yullarni izlab topish fakato’qitish metodikasi soxdsi tarakkiyoti uchun emas, barkamol shaxe tarbityaisni amalga oshirishda xam muxim axamiyatga egadir.

Turli metodik manbaalarda musiqiy bilim oluvchi o’quvchilarning ijodiy fikrlashga va ijodkorlikka o’rgatish borasida garchi yul - yulakay bo’lsa - da turli karashlar mavjud. Masaslan, ba’zi bir mutaxassislarning fikricha, ijodkorlikni shakllantirish uchun bolalarning bilimini anglab utish imkoniyatlarini rejalashtirib turli ilmiy axborotьardan tugri xulosa chikarib olishga o’rgatish jarayoni muxim xisoblanadi. Ushbu nazariy karashning axamiyatlitomoni shundaki, undan barcha turdagi musiqiy mashgulotlarda foydalanish mumkin.

Musiqa ijodkorligi faoliyati bolalarda musiqiy tafakkur, izlanish va ijodkorlik malakasini ustira borish uchun katta axamiyatga egadir. Musiqa darslarida o’quvchilarni izlanishning eng kulay usullaridan birk musiqa mashgulotlarida ijro va kiyoslash metodidan foydalanish bo’lib, u kuyidagicha amalga oshiriladi. Buning uchun musiqa o’qituvchisi muiska darslarini o’quvchi tarbiyasiga ta’sirini xisobga olgan xolda shartli ravishda guruxlarga ajratish zarur. Musiqa darslarini guruxlashtiruvda o’quvchining musiqa foniga munosabati inobatga olinishi shart. Mana shu nuktai nazardan yondoshilsa, darsning tarkibiy kismi: musiqa tinglash, keyin musiqa savodxonligi xam ijro va takkoslashdan iborat bo’ladi. Ayniksa darsning ijro va kiyoslash boskichida o’quvchining utilgan mavzusi yuzasidan bilimlavri tekshiriladi.

Asar ijrosi o’quvchi tomonidan amalga oshiriladi. O’quvchi ijrosi namunadagi ijro bilan takkoslanib ta’kidma - ta’kid uning yutuq va kamchiliklari taxlili kilinmogi zarur. Musiqa ta’limiga bu usulda yondoshish bilim oluvchini uz ustida mustaqil ishlashga, o’rganayotgan asar yuzasidan mustaqil fikrlashga, musiqiy asar ijrosiga ijodiy yondoshishga undaydi.

Musiqa ijodkorligi faoliyati sinfdagi iqtidorli va iste’dodli o’quvchilarga e’tiborni kuchaytirish, ularning badiiy extiyojini qondirish uchun juda muximdir. Iste’dodning uz vaktida namoyon bo’lishitarbiyaga va qo’llab - quvvatlashga bog’likdir. Yoshlar iste’dodining namoyon bo’lishiga qobiliyatlarni aniq taxlil etish, bolaning o’ziga xos fazilatlarini xisobga olish ijodiy kobiliyatlar rivojini samarali amalga oshirish uchun zarur. Qobiliyatlarni rivojlantirishning daraja va bosqichlari yangicha munosabatlar bilan bog’lik bo’ladi.

Musiqiy qobiliyatning ma’lum bir darajasi istalgan o’quvchida shakllangan bo’lishi mumkin. Bu esa tashkil etilgan musiqiy tarbiya va o’quv jarayoni sharoitlarida rivojlantiriladi.

O’quvchi yoshlarning musiqiy qobiliyatini rivojlantirish maqsadida iste’dod va iktidorni ongli ragbatlantirish, mukammallik uchun sharoit yaratish, ularning musiqa san’atiga bo’lgan munosabatlarini yanada o’stirish, turli san’at tadbirlarida ishtirok ettirish, olimpiadalar, san’at bayramlari, tanlovlar, uchrashuvlarga jalb etish lozim.

Musiqa ijodkorligi faoliyati musiqa uqituvchisi ijrosiga doira, chertib jurovozlik qilish, tavsiya etilagn kuy ohangiga mos xarakatlar topish, berilgan she’r parchisiga kuy bastalash kabi ijodkorlik amaliyolari bilan bajariladi.

Musiqa o’qituvchisi biror musiqani ijro etganda unga doira bilan sherik bo’lish, avvalo biror ijro etilgan kuyga chapak bilan jo’r bo’lishni o’rgana  boshlanadi. Chapakka  jo’r bo’lgan bola keyinchalik qoshiq, safoil kabi urma asboblarda jurovozlikni o’rgangach doira bilan sekin-asta jurovozlikni yaxshi o’rganib, asar ijrosiga qo’shilishga xarakat qiladi.

Qo’shiq ijro etayotgan vaktda o’qituvchi xul xarakati bilan odatda asarni ta’kidlash ya’ni qo’lini pastga tomon xarakatlantirib kuchli xissani, yukori tomon esa kuchsiz xissani kursatib qushiq kuylatadi. Bolalar esa ana shu xarakatga monand ravishda boshqa asarlaga dirijyorlik qilib, o’z iste’dodlarini kursatish mumkin. Bolaning bu xarakatlarini kuzatib to’rgan o’qituvchi dirijyorning mexnatini, buning uchun kup o’qish va yaxshi musiqiy bilimga ega bo’lishi lozimligini o’quvchilarga tushuntirib borish kerak.

O’qituvchi jozibali kuylay oladigan iste’dodli bolalarga biror - bir kichikrok she’rni qo’shiq qilib yoki xirgoyi xilib berishini so’rash mumkin. Ba’zi kobiliyatli bolalar bu she’r parchasiga yangi kuy bastalay oladilar. Yoki ilgari o’rgangan biror qushiqning musiqasiga moslab bemalol kuylab beradilar. Bunday xolat iste’dodli bolalar tomonidan musiqa bilan xarakatda xam sodir bo’ladi.

Ba’zan sinf kontsertida yoki maktabda o’tkazilayotgan bayram tadbirlarda xar kanday iste’dodli o’quvchi kupchilik oldida saxnada uzini “yukotib” sir bosib qo’shiq matnini yoki raksdagi xarakat semasini esdan chiqarib qo’yishi mumkin. Ana shunday xolda qo’shiq matnini musiqiy pauza paytida zudlik bilan tuyib yoki raks harakatini vaziyatdan chikib keta olishi ana shu bolaning xam iqtidori xam iste’dodi ham ijodkorligi xisoblanadi.

Musiqa o’qituvchisi bolalar tomonidan ijod kilib kelingan kuyga, qo’shiqka, raksga, musiqa savodidan tuzilgan masalaga ijobiy munosabatda bo’lishi, ularning ijodini kullab - kuvvatlashi va ragbatlantirib borish zarur. Bularning barchasi bolalarning musiqa san’atiga bo’lgan mexrini yanada oshirishga ko’mak beradi.

 

Shaxsga yo’naltirilgan texnologiyalarning har bir o’quvchining individual xususiyatlarini hisobga olishga, ya’ni har bir o’quvchiga muayyan bilimlar, malaka va ko’nikmalarni hisobga olgan holda, o’qitishda differentsial yondashuvga, shuningdek o’qitishning muvaffaqiyatlilik darajasini nafaqat belgilaydi, lekin o’quv faoliyatni rag’batlantirgan holda, o’quvchilarga tarbiyaviy ta’sirni ko’rsatadigan mezonlarga mo’ljallangan.

Turli darajada o’qitish har bir o’quvchiga p‘otentsial qobiliyatlarini rivojlantirish imkoniyatini yaratish uchun zarurdir.

Hamkorlikda o’rganish - talabalarning bilimini o’zlashtirish, singdirish, mustahkamlash bo’yicha re’roduktiv faoliyatini ta’minlovchi, mahorat va malakani ketma-ketlik bo’yicha talabaning bevosita boshchiligida ishga solishni tashkil etishga asoslangan o’qitish va bilim olishdir. U  talabalarning mustaqil guruhlarda ishlashi evaziga ta’lim olishini ko’zda tutadigan metodlardan iborat. Bularga kitob bilan ishlash, o’quv suhbati, davra suhbati, aqliy xujum, kichik guruhlarda ishlash, bahs-munozara kabi metodlarni kiritish mumkin.

Hamkorlik – deganda o’quv jarayoni qatnashchilarining yagona maqsadga erishish yo’lidagi hamkorlikdagi faoliyati tushuniladi. Bunda quyidagi 3 ta kom’onenta bo’lishi zarur:

1.Maqsadlarning borligini aniq anglab yetish;

2.Hamkorlik qilayotgan tomonlarning faoliyatini aniq belgilab, chegaralab berish;

3.Qo’yilgan maqsadga erishishni ta’minlovchi vazifalarni yechishda o’zaro yordam berish.

Modulli o’qitish texnologiyasi

O’qituvchi tomonidan fanning qator mvzularini birlashtiruvchi bo’limlarga (modullarga) ajratishi bo’lib, odatda fan 10-15 ta bo’laklardan iborat bo’ladi va eng oddiy hollarda darslikning boblariga mos tushishi mumkin. Har bir ta’lim oluvchi har qaysi modul y o’z asidan izchil yo’l-yo’riq oladi.Unda modulning maqsadlari ko’rsatiladi. O’quv ishlarining ma’lum turdagi tavsiya qilinadi. Modul bo’yicha mustaqil ish to’shiriqlari keltiriladi. Ta’lim oluvchilar tomonidan o’quv faoliyati turlari erkin tanlanadi va modul bo’yicha alohida sinov o’tkaziladi. Modulli o’qiti ta’lim berishning istiqbolli shakllaridan biri bo’lib, u ta’lim oluvchilarning bilim imkoniyatlarini va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish tizimiga eng yaxshi moslashgandir.

O’qitishning interfaol usullari, ularning xususiyatlari va qo’llash metodikasi

“Tarmoqlar” metodi – talabani mantiqiy fikrlash, umumiy fikr doirasini kengaytirish, mustaqil ravishda adabiyotlardan foydalanishni      o’rgatishga qaratilgan.

“3x4” metodi – talabalarni erkin fikrlash, keng doirada turli g’oyalarni bera olishi, ta’lim jarayonida yakka, kichik guruh holda tahlil etib, hulosa chiqara olishi, ta’rif bera olishiga qaratilgan.

“Blits-o’yin” metodi – harakatlar ketma-ketligini to’g’ri tashkil etishga, mantiqiy fikrlashga, o’rganayotgan ‘redmeti asosida ko’’, xilma-xil fikrlardan, ma’lumotlardan kerakligini tanlab olishni o’rgatishga qaratil -gan.

“Intervg’yu” texnologiyasi – talabani savol berish, eshita olish, to’g’ri javob berish, savolni to’g’ri t o’z ishni o’rgatishga qaratilgan.

“Ierarxiya” texnologiyasi  – oddiygina o’qitish usullarini qo’llash orqali ularni mantiqiy, tanqidiy, ijodiy fikrlashga o’rgatishga qaratilgan.

“Bumerang” texnologiyasi – o’qituvchi talabalarni dars jarayonida,    darsdan tashqarida turli adabiyotlar, matnlar bilan ishlash, o’rganilgan materialni yodida saqlab qolish, so’zlab bera olish, fikrini erkin holda bayon eta olish hamda bir dars davomida barcha talabalarni baholay olishga qaratilgan.

“Talaba” treningi – talabalar bilan individual holda ishlash o’qituvchi va talaba o’rtasidagi to’siqni yo’q qilish, hamkorlikda ishlash yo’llarini o’rgatishga qaratilgan.

“Muloqot” texnologiyasi - auditoriya diqqatini o’ziga jalb etish, dars jarayonida hamkorlikda faoliyat ko’rsatishga, uni tashkil etishni o’rgatishga qaratilgan.

“Boshqaruv” texnologiyasi o’qituvchilarni auditoriyani boshqarish hamda talabalarni ish jarayonida boshqarish usullari bilan tanishtiruvchi va shunga o’rgatishga qaratilgan.